WB artikelen  De Zwarte Madonna is heilig
 
Auteur:
Take Vrijlandt & Melissa van Amerongen
Categorie:
Kunst
Datum:
februari 2000



Eind januari 2001 besloot de Haagse gemeenteraad tot sloop van één van de meest beruchte gebouwen van architect Carel Weeber: de Zwarte Madonna. Op haar plaats moeten twee gloednieuwe ministeries verrijzen. In de hevige discussie die op dit besluit volgde mist een belangrijk argument tegen sloop: Madonna doet het eindelijk lekker in het Haagse centrum.

Iedereen die wel eens vanaf Den Haag Centraal Station naar het Haagse stadscentrum is gewandeld moet haar gezien hebben: de Zwarte Madonna aan de Turfmarktroute. Een pikzwart betegeld wooncomplex met kleine raampjes is het, dat sinds de bouw een hoop emoties en kritiek heeft losgemaakt. De Zwarte Madonna is gebouwd door vermaard architect Carel Weeber, die ook geruchtmakende gebouwen als de Paperclip in Rotterdam en de 'kunstig betegelde' studentenflat bij Den Haag op zijn naam heeft staan en dubieuze prijzen in de wacht sleepte zoals de Betonprijs in 1983. De Zwarte Madonna is vanaf haar oplevering in 1985 omstreden geweest, maar nu ze gesloopt dreigt te worden, laat ze zich tóch nog van haar allerbeste kant zien.

zwarte madonna
De Zwarte Madonna (ook op een kleurenfoto is ze zwart hoor)
 
Kippenhok in Duits Roergebied
De gevestigde architectuur heeft weinig woorden, en al helemaal geen goede, over voor de Zwarte Madonna. In de grote Nederlandse architectuurtijdschriften wordt ze genegeerd en ook tijdens de bouwkundeopleiding wordt ze volkomen doodgezwegen. En als er door architecten over wordt geschreven, belooft dit weinig goeds. Zo werd vlak na de oplevering van de Zwarte Madonna, in 1986, in tijdschrift Bouw een artikel aan haar gewijd. Het artikel werd opgehangen aan een survey-onderzoekje dat werd gehouden onder honderd toevallige voorbijgangers. De resultaten:

De negatieve antwoorden waren in een stuk of tien gevallen extreem: 'Afschuwelijk', 'Afgrijselijk', 'Vreselijk', 'Verschrikkelijk', en voor de rest meestal met de formulering 'Lelijk en 'Niet mooi'. (…)
Associaties die door de ondervraagden direct werden genoemd zijn met een mortuarium, gekkenhuis, bunker, badkamer, kippenhok, duiventil, legbatterij, doodskist (…) 'Een ouderwetse woonbatterij', 'Een huurkazerne', 'Een krot', 'Een Duits flatgebouw in het Roergebied' en 'Flatgebouwen in Roemenië, waar we net zijn geweest'.

Van de honderd voorbijgangers waren er 76 negatief over het gebouw, 13 hadden een neutraal oordeel en slechts 11 konden de aanblik van de Madonna wel verdragen. De schrijver concludeert dan ook onverbiddelijk:

Men zou kunnen veronderstellen dat de afwijkende meerderheidsreacties berusten op louter conservatisme, en dat de ontwerper en de kleine minderheid uit het publiek die het uiterlijk van dit gebouw positief waarderen zijn te beschouwen als een soort 'avant garde', die met enige vertraging zal worden gevolgd door de meerderheid van de bevolking. Dit lijkt mij evenwel niet waarschijnlijk, gezien de nogal constante bijbetekenissen van de 'kleuren' zwart en wit, alsmede de wijd verbreide voorkeur voor meer afwisselende woonomgevingen. Deze associaties en appreciaties zijn volgens psychologen en antropologen diep geworteld en daardoor weinig veranderlijk.


Ook buiten de architectuur klinkt vergelijkbare kritiek. Zo viel de Zwarte Madonna de twijfelachtige eer ten deel de Haagse 'Prix de P' te ontvangen: deze wordt uitgedeeld aan "gebouwen die de stad Den Haag en de regio Haaglanden lelijker, onaangenamer, triester en onleefbaarder maken". Het oordeel van de jury is keihard. De Zwarte Madonna:

'geeft een depressieve aanblik, is ongeschikt voor bewoning, is overbevolkt, en onveilig.' 'Goed voorbeeld van mislukte sociale woningbouw door arrogantie van architect.' 'Het liefst zou ik alle gebouwen van Weeber nomineren, maar de Zwarte Madonna slaat toch wel alles.'

En ook uit criminologische hoek wordt het wooncomplex met lede ogen aangezien. Nog in juli 2000 schrijft een criminologe dat de Zwarte Madonna een 'rampengebouw' is. Probleemwijken zijn volgens haar (te) vaak het gevolg van eigenwijze architectuur. "Er ontstaan wijken die vreselijk beroerd zijn en waar mensen 's avonds niet meer over straat durven". Vooral in sociale woningbouw, zo stelt ze, zijn de gevolgen van dergelijke architectuur groot, omdat de 'bewoners er minder gedisciplineerd zijn (sic!)'.

Weeber
Wilde Weeber
 
Onbehaaglijke architectuur
De mening van de critici is duidelijk: architecten moeten ophouden met het bouwen van experimentele architectuur. Gebouwen dienen mooi en fijn te zijn en de architect moet dus afleren zijn elitaire schoonheidsidealen aan de Nederlandse bevolking op te dringen. Vinex-leuk dus, dat als een soort van weliswaar gekleurde, maar toch monotone deken over het land gerold wordt.
Weeber zal er in elk geval niet meer van wakker liggen. Hij staat erom bekend controversiële architectuur te (willen) bouwen, en noemt de Zwarte Madonna zelf ook liever een provocatie dan een statement. Architectuur heeft, volgens Weeber, een soort laboratoriumfunctie: je kunt er problemen mee aansnijden en experimenteren met kleur, structuur en stijl, en alleen op deze wijze kan de architectuur zich adequaat ontwikkelen. Het is nooit Weeber's bedoeling geweest om mensen te behagen met zijn gebouwen. Een gebouw moet prikkelen en onbehagen scheppen, aldus Weeber. En je kunt zeggen wat je wilt: daarin is hij met de Zwarte Madonna buitengewoon goed geslaagd.
Het is een eeuwenlange discussie in de architectuur, die met de Zwarte Madonna nog lang geen einde heeft gevonden.

Slopen dan maar?
Hoe dan ook, de Zwarte Madonna staat er, en de kritiek is helder. En dus verwachtte de gemeenteraad van Den Haag dat haar plannetje om het onding dan maar zo snel mogelijk te slopen op weinig weerstand zou stuiten. Die sloop kwam de gemeente bijzonder goed uit: binnen tien jaar dienen de ministeries van Binnenlandse Zaken en Justitie gehuisvest te zijn in nieuwbouw en de locatie van de Zwarte Madonna komt hiervoor het meest in aanmerking. Zo worden twee vliegen in een klap geslagen: ministeries in een nieuw jasje op een toplocatie, en de lelijke Madonna gesloopt. Kind kan de was doen.
Helaas, zo gemakkelijk ging het niet. De bewoners waren laaiend. "De Madonna is heilig!", zo woordspeelde een van de bewoners. Ze organiseerden zich onmiddellijk en konden rekenen op de steun van zwaargewichten als Carel Weeber zelf, Adri Duivestein (het Haags geweten) en zelfs van Rick van der Ploeg, die verzuchtte dat het toch jammer was dat het gebouw geen 50 jaar oud was, omdat hij het dan onmiddellijk op de monumentenlijst zou zetten.
Adri Duivestein zat in de Haagse gemeenteraad in de tijd dat de Zwarte Madonna werd gebouwd. Weeber was aangesteld als stedenbouwkundig supervisor voor het Spuikwartier en het was Duivestein zelf die hem verzocht het eerste bouwblok te ontwerpen. Duivestein laat zich dan ook lekker gaan: "Beste PvdA-fractieleden en andere projectontwikkelaars", zo begon hij een lezing tijdens zijn pleidooi vóór behoud van de Zwarte Madonna. Naast dit aardige staaltje inleidende rhetoriek, kwam Duivestein ook met wat aardige argumenten. Deze bijvoorbeeld:

"Stel dat ik als wethouder destijds geen woningcorporatie had ingeschakeld maar een projectontwikkelaar. En dat er koopwoningen waren gebouwd (zoals iets verderop aan de Kalvermarkt) dan zou geen wethouder het ooit aandurven het gebouw ter discussie te stellen."

En daar zit hem de angel van de huidige discussie over de sloop van de Zwarte Madonna: de Zwarte Madonna is bovenal een sociaal woningbouwproject en daarmee is de geplande sloop van de Madonna tevens een symbolisch wegsturen van het machteloze gepeupel uit een wijk die eindelijk de glamour en glorie heeft gekregen die ze zo lang heeft gemist en daar de bijpassende bevolking bij behoort te krijgen. Arbeiders moeten plaatsmaken voor yuppen en dus moeten zij met de Zwarte Madonna het veld ruimen.
kaart
Ter orientatie ende vermaak
 

De dame deugt
Klassenstrijd of niet, laten we de belangrijkste reden om het gebouw niet te slopen niet uit het oog verliezen: de Zwarte Madonna is een bijzonder goed en degelijk gebouw. De huurprijzen zijn laag, de kamers ruim, het gebouw is nog in goede staat en het is er prettig wonen, midden in het centrum. Het feit dat de bewoners er niet weg willen zegt al voldoende. Weeber stak al zijn architectonische energie in het maken van goede en goedkope woningen en is hier zonder twijfel in geslaagd. Of je het gebouw nu lelijk vindt of niet, het deugt als sociaal woningbouwproject. In elk geval aan de binnenkant.
Maar ook de kritiek op de buitenkant lijkt door de tijd achtergehaald te zijn, de voorspelling van de schrijver van het artikel in Bouw in 1986 ten spijt. De pikzwarte tegels en de kleine ramen, alsmede de vorm van het gebouw zouden een lelijk, onbehaaglijk ding opleveren. Madonna versterkte daarmee de grauwheid van een toch al behoorlijk unheimliche wijk. Het aardige is nu echter juist, dat door de vernieuwing van de wijk, de argumenten van toen grotendeels achterhaald zijn. De Zwarte Madonna komt nu pas echt tot zijn recht. Bovendien voldoet het – gek genoeg – prima aan de doelstellingen en wensen van de gemeente Den Haag zelf.

Aantrekkelijke mix
Een van de speerpunten van het gemeentelijk beleid is vernieuwing van het Spuikwartier, het gebied waar de Madonna deel van uitmaakt. Het gebied rond het centraal station, tot aan het stadscentrum moet drastisch opgekalefaterd worden tot een hoogwaardig centrum. En dit is alleen mogelijk middels een grote diversiteit in functies. Het gebied moet een grote hoeveelheid aan functies gaan herbergen: van ambtenaren tot kroegbazen, van bewoners tot winkelpubliek. En dus moeten er complexen komen met ministeries, woningbouw én recreatie, op de plaats waar nu de Zwarte Madonna staat.

De gemeente heeft gelijk als ze stedenbouwkundige kwaliteit wil bereiken door functies af te wisselen: niemand vindt het leuk om een route te bewandelen met alleen kantoren, of alleen woningbouw. De denkfout is dat men ervan uitgaat dat je monotone wijken alleen kunt voorkomen door gemengde gebouwen neer te zetten. Maar wat is het resultaat van 100 gemengde gebouwen naast elkaar? Inderdaad: een monotoon gebied van gemengde gebouwen. Dat gaat dus niet altijd goed. Diversiteit op het niveau van een straat of wijk bereik je het best door een rijke schakering van verschillende gebouwen met een eigen karakter, vorm en functie. De Zwarte Madonna is precies zo'n karakteristiek gebouw en kan dus bijdragen aan de diversiteit in het Spuikwartier. Niet alleen functionele diversiteit, maar juist ook formele (als in: de vorm betreffend) en historische.

tieten
De tieten van Madonna (foto: Harry van Reeken)
 

Postmoderne kakofonie
De diversiteit in functies, vormen en sferen kan volledig op conto worden geschreven van de grote nieuwbouwprojecten die de laatste jaren rondom de Zwarte Madonna zijn gerealiseerd. De sloop van de Madonna past in het grotere plan van de gemeente om de Turfmarktroute – de route tussen centraal station en het centrum – te vernieuwen. Zo is onlangs de Residentie gerealiseerd, een postmoderne kakofonie, met als meest prominente gebouw de 'Tieten' van Michael Graves (dat gebouw met die twee puntige torentjes). In sterk contrast, zowel met de Residentie, als met de Zwarte Madonna, staat er het nieuwe en spierwitte Stadhuis, dat al eerder werd gebouwd. Tegen het station aan tenslotte, kijkt het 'Hollands pompeuze' VROM-gebouw op de concurrerende stijlen neer.
En juist in deze concurrentie van stijlen doet de Zwarte Madonna het goed. Versterkte ze voorheen nog de grauwheid en benauwdheid van de buurt, nu staat deze pikzwarte doos in sterk contrast met de lichtvoetige vrolijkheid van de Residentie, en met het ranke en elegante, spierwitte stadhuis. Hoe meer leukigheid er in deze contreien gebouwd wordt, des te meer behoefte er is aan een ingetogen gebouw als de Madonna, die deze lichtvoetigheid enigszins kan compenseren en in toom kan houden. De Zwarte Madonna wordt niet opgeslokt in de dominante eclectiek van de Residentie, maar biedt verweer. Zo is ze – eigenlijk toevallig en onbedoeld – een architectonisch tegenwicht tegen de nieuwbouw en levert bovendien de zo gewenste diversiteit aan vormen. De enige doorn in het oog van die buurt is nog het ministerie van Justitie / Binnenlandse Zaken, een écht lelijk en bovendien fantasieloos gebouw dat inderdaad zo snel mogelijk gesloopt dient te worden.

collage
Deze prachtige collage toont duidelijk aan dat de Zwarte Madonna het lekker doet tussen die postmoderne leuk
 
Evolutie
De discussie over de vraag of arrogante, experimentele architectuur al dan niet gewenst is, is niet beslecht met de sloop of het behoud van de Zwarte Madonna. Er kunnen absoluut vraagtekens gezet worden bij de bouw van de Zwarte Madonna in 1982. De turfmarktroute was toen in verloederde toestand en de bouw van een deprimerende zwarte doos is dan twijfelachtig. Toeval of niet, nu de Turfmarktroute en het Spuikwartier echte allure lijken te krijgen, met veel mooie en geslaagde nieuwbouw, heeft Madonna eindelijk haar plekje gevonden. Want als je nu nog iets zou willen bouwen in het Turfmarktgebied, dan zou het een zwarte doos moeten zijn. Niks niet slopen dus, de zwarte heilige moet daar gewoon lekker blijven staan.
turfmarktroute
Mooi toch, zo?!
(foto: Harry van Reeken)
 


Take Vrijlandt
Melissa van Amerongen
 
  >>> PRINT dit ARTIKEL
  >>> Andere ARTIKELEN in deze CATEGORIE
  >>> Meer stukken van VRIJLANDT >>> Meer stukken van VAN AMERONGEN >>> Begin een DISCUSSIE over dit ARTIKEL
>>> Stuur MAIL aan de REDACTIE >>> Stuur MAIL aan deze AUTEUR >>> MAIL dit ARTIKEL door
WB magazine
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotocopie, microfilm, print, digitale duplicatie, verspreiding op het Internet of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de redactie.