Bon. Het Crossing Border Festival verhuisde van Den Haag naar Amsterdam. Gevolg? Het festival was voor het eerst in zijn achtjarig bestaan uitverkocht. Waaruit eens te meer blijkt dat cultuurminnend Amsterdam bereid is ieder evenement tot een doorslaand succes te maken mits het festivalterrein zich niet te ver buiten de grachtengordel bevindt - Den Haag blijkt een brug te ver is. Als een kudde slome koeien sjokten de festivalgangers braafjes van Paradiso via De Balie en/of Bellevue naar de Melkweg en weerom. Een doorslaand succes. En volgend jaar nog beter, jubelde organisator Louis Behre alvast enthousiast. Allicht, want volgend jaar zullen ook de Stadschouwburg en de Nieuwe de la Mar onderdeel uitmaken van het festivalterrein en wij weten allemaal dat in deze moderne tijd geldt: groter is altijd automatisch beter.

Nu het festival dan eindelijk eens uitverkocht was, zal in de ogen van Behre voor eens en altijd zijn aangetoond dat het festival wel degelijk bestaanrecht heeft. Eindelijk lik op stuk voor allen die al jaren vraagtekens zetten bij het toch wat moeizame beginselprogramma van het festival. Want wat is grensoverschrijdend? En waarom zou je de literatuurminnenden vermoeien met muziek? Of muziekliefhebbers met literatuur? Zitten de liefhebbers van respectievelijke kunstuitingen daar wel op te wachten?
Blijkbaar niet.

Carleen AndersonDat meen ik althans af te leiden uit mijn random getrokken edoch zeer representatieve steekproef. Zo vond ik mijzelf tijdens het optreden van Brand New Heavies-zangeres Carleen Anderson omringd door een belegen dameskransje dat na het eerste nummer demonstratief de vingers in de oren stak. Tussen de nummers door een uitgebreide jammerklacht over het volume, maar geen woord over het gespeelde.
Omgekeerd kan het ook. Het publiek dat massaal naar de grote zaal van Paradiso was gekomen voor het optreden van Jill Scott had werkelijk geen enkele boodschap aan de daarvoor geplande voordracht van debutant Cor Vos. Vol verwachting uitziend naar Scott kakelen wij lustig door zijn voordracht heen.

Hemeltergende voordracht
Een festival met grensoverschrijdende acts heeft wel degelijk bestaansrecht. Een risicovolle, uitdagende programmering is dan noodzakelijk. Het programmeren van een hypergeïntegreerde dichter als de Marokkaanse Mustafa Stitou volstaat niet. Het werk van deze dichter is haast Hollandser dan het werk van de Dichter des Vaderlands. Om over zijn voordracht nog maar te zwijgen. Het blijft een vreemde Nederlandse traditie om je eigen gedichten liefst zo saai mogelijk voor te dragen. Geen intonatie, geen zinsritme. Nee, liever met droge grafstem doorneuzelen totdat zelfs de meest geïnteresseerde toehoorder niet langer in staat is de luikjes open te houden. Pas dan is de voordracht geslaagd. En het moet gezegd. Stitou beheerst deze kunst tot in de puntjes. Dat zijn voordracht hemeltergend is, is tot daar aan toe. Dat zijn gedichten bar zijn, is veel erger. Maar het ergste is dat er slechte Nederlandse poëzie op het Crossing Border wordt geprogrammeerd. Want slechte Nederlandse poëzie is niet grensoverschrijdend. Ook niet als zij geschreven is door een zogenoemde troetelturk.
Audio link
‘Every Day Living’ door Lemn Sissay
Dat poëzie wél leuk en grensoverschrijdend kan, bewees Lemn Sissay. Met zijn gedreven voordracht wist hij zonder problemen de aandacht van het publiek vast te houden. Verplichte publieksparticipatie, komische anekdotes tussen de gedichten, een wilde voordracht. Het is hard werken, maar als je de aandacht van het publiek - dat eigenlijk in afwachting van de Asian Dub Foundation is - wilt vasthouden, dan moet je vol aan de bak. Bijkomend voordeel van de presentatie van Sissay was dat zijn act gelijk grensoverschrijdend was: het verschil tussen poëzie, cabaret en rap leek op dat moment even niet te bestaan.

Woeste klanken
Een vergelijkbaar verhaal gaat op voor Eric Mingus. Hij begeleidde zichzelf tijdens zijn voordracht op een elektrische contrabas. Of betrof het hier een jazz-perfomance opgeluisterd met flarden tekst? Wie het weet mag het zeggen. Vernieuwend zijn dergelijke jazz & poetry performances natuurlijk niet. Maar vernieuwing is wellicht geen voorwaarde voor het Crossing Border. Het bleef in ieder geval boeiend. En dat is veel waard.

Wilfried de Jong zocht het ook in een crossover. Hij had een bevriend saxofonist bereidt gevonden om op de gepaste momenten woeste klanken voort te brengen. Of dat de verhalen uit zijn bundel Aal nu werkelijk op een hoger plan trok, waag ik te betwijfelen. Waarschijnlijk heeft De Jong gedacht dat hij toch iets moest dóen als hij op een grensoverschrijdend festival moest voorlezen.
Toch zijn het juiste deze acts - die ogenschijnlijk perfect in het format van het festival passen - die bij nadere beschouwing bevreemding veroorzaken. Toen de popgroep De Dijk vorig jaar wegens sleur een jaar in retraite ging, doodde zanger Huub van der Lubbe de tijd onder andere door als dichter zijn liedteksten voor te lezen aan poëzieminnend publiek. Huub was even dichter. Nu timmert De Dijk weer volop aan de weg en zingt Huub diezelfde teksten. Is dat nu grensoverschrijdend? Nee, dat is popmuziek. En daarom stond De Dijk niet geprogrammeerd op het Crossing Border. En Rick de Leeuw wel. Want de zanger van de Tröckener Kecks heeft een boek geschreven en las daaruit voor. Is dat grensoverschrijdend, or what?
Wanneer is iets nu toch in hemelsnaam grensoverschrijdend? Wat was het grensoverschrijdende element van de Engelse schrijver Magnus Mills? Dat hij buschauffeur was voordat hij doorbrak als literator? Of is het al voldoende dat een schrijver staat voor te lezen op een muziekpodium?

Het lijkt me voor de samenstellers al met al geen sinecure het programma vast te stellen. Je bent enerzijds afhankelijk van welke artiesten willen en kunnen komen, anderzijds dien je de toch wat vage doelstellingen van het festival te bewaken. En dan heb je ook een paar publiekstrekkers nodig. Zo was daar dit jaar Emmylou Harris, de countryzangeres van de middelbare leeftijd. Zonder iets aan haar kwaliteiten te willen afdingen: grensoverschrijdend is ze niet. Wellicht dat de organisatie meent dat het ook vooruitstrevend kan zijn acts te programmeren die op eigenlijk helemaal niet thuis horen het festival. Maar dat lijkt me al te makkelijk.

De Crossing Border-criteria lijken vager te worden naarmate je er langer over nadenkt. En wellicht is juist dat de fout: je moet er niet over nadenken. Misschien is het Crossing Border simpelweg het grootste spoken word-festival van Europa en worden er aan de haren nog wat artistiekerige bandjes bijgesleept om het publiek in grote getale te doen toestromen. In dat geval slaagde de organisatie beter dan ooit in haar opzet.

Emile Proper